Վրաստանն ունի երկաստիճան կենսաթոշակային համակարգ, որը բաղկացած է պետական հիմնական կենսաթոշակից և կուտակային կենսաթոշակային համակարգից: Պետական կենսաթոշակը սոցիալական նպաստ է, որը տրվում է բոլոր քաղաքացիներին որոշակի տարիքի հասնելուց հետո և կախված չէ աշխատանքային փորձից կամ նախկին եկամուտից: Կուտակային կենսաթոշակը ձևավորվում է աշխատողի, գործատուի և պետության կողմից կանոնավոր վճարումների միջոցով և պահվում է համակարգի մասնակցի անհատական կենսաթոշակային հաշվին: Կուտակված միջոցների օգտագործման կարգը նկարագրված է Վրաստանի օրենսդրությամբ:

Պետական կենսաթոշակը տրամադրվում է կենսաթոշակային տարիքին հասնելուն պես՝ տղամարդկանց դեպքում 65 տարեկան, կանանց դեպքում ՝ 60 տարեկան։ Այս կենսաթոշակի իրավունք ունեն Վրաստանի քաղաքացիները, ինչպես նաև օտարերկրացիները և քաղաքացիություն չունեցող անձինք, որոնք մշտապես բնակվում են երկրում առնվազն տասը տարի։ Պետական կենսաթոշակի չափը սահմանվում է կառավարության կողմից և ինդեքսավորվում է ամեն տարի։ Վերջին տարիներին այն կազմել է ամսական մի քանի հարյուր լարի և աճել է գնաճին ու տնտեսական աճին համապատասխան։ Պետական կենսաթոշակ ստանալը չի սահմանափակում անձի աշխատանքը շարունակելու իրավունքը. կենսաթոշակառուն կարող է միաժամանակ ստանալ կենսաթոշակ և աշխատավարձ։

Երկրորդ տարրը կուտակային կենսաթոշակային համակարգն է, որն ուժի մեջ է մտել 2019 թվականի հունվարի 1-ից։ Դրա նպատակն է ապահովել լրացուցիչ եկամուտ ծերության տարիներին՝ երկարաժամկետ խնայողությունների և ներդրումների միջոցով։ Համակարգի յուրաքանչյուր մասնակից ունի անհատական կենսաթոշակային հաշիվ, որտեղ կուտակվում են նրանց բոլոր կենսաթոշակային վճարները և ներդրումային եկամուտները։ Հիմնական վճարային սխեման «2% + 2% + 2%»-ն է. աշխատողը մուծում է իր աշխատավարձի 2%-ը, գործատուն՝ ևս 2%, իսկ պետությունը՝ մինչև 2%։ Այսպիսով, տիպիկ իրավիճակում կենսաթոշակային հաշվին մուտքագրվում է աշխատողի եկամտի մոտավորապես 6%-ին հավասար գումար։

Պետական ներդրումը կախված է եկամտի մակարդակից: Եթե մասնակցի տարեկան եկամուտը չի գերազանցում սահմանված սահմանաչափը (տարեկան 24 000 լարի), պետությունը ավելացնում է ամբողջական ներդրումը (2%), սակայն ավելի բարձր եկամուտների դեպքում այս բաժինը կարող է նվազեցվել կամ վերացվել (տարեկան 24 000-ից մինչև 60 000 լարի → պետությունն ավելացնում է 1% (մասնակի ներդրում): Տարեկան 60 000 լարիից ավելի → պետությունը ոչինչ չի ավելացնում):

Կուտակային կենսաթոշակային համակարգ ինքնազբաղվածների համար

Ինքնազբաղվածների համար Վրաստանի կուտակային կենսաթոշակային համակարգին մասնակցությունը կամավոր է:

Մասնակցելիս ինքնազբաղված անձինք իրենք են միջոցներ փոխանցում իրենց կենսաթոշակային հաշվին, քանի որ չունեն գործատու, որը կարող է մասամբ ներդրում կատարել: Որպես կանոն, իրենք են մուծում իրենց եկամտի մոտավորապես 4%-ը: Պետությունը նույնպես մասնակցում է կուտակման գործընթացին՝ իր բաժինը ավելացնելով ներդրված միջոցներին, ինչպես նկարագրված է վերը նշված սխեմայում:

Կենսաթոշակային հաշիվներում կուտակված միջոցները պարզապես չեն պահվում, դրանք ներդրվում են: Ներդրումները կառավարվում են պետական կենսաթոշակային գործակալության կողմից՝ ֆինանսական կարգավորողների հսկողության ներքո: Միջոցները կարող են ներդրվել պետական պարտատոմսերում, միջազգային ֆինանսական գործիքներում և այլ ակտիվներում: Այս ներդրումներից ստացված եկամուտը նաև մուտքագրվում է մասնակիցների անհատական հաշիվներին՝ մեծացնելով նրանց կենսաթոշակային խնայողությունները:

Ինչպե՞ս կարելի է ստանալ այդ գումարը

Կուտակված միջոցները պատկանում են համակարգի մասնակցին և գրանցվում են նրա անձնական հաշվին։ Կենսաթոշակային տարիքին հասնելուց հետո անձը ձեռք է բերում իր խնայողությունները կառավարելու իրավունք։ Օրենքը նախատեսում է միջոցներ ստանալու մի քանի տարբերակ։ Նախ, գումարը կարող է ստացվել կանոնավոր ծրագրային վճարումների տեսքով՝ կուտակված գումարից ամսական վճարումներ կատարելով։ Երկրորդ, կարող է կազմակերպվել կենսաթոշակային անուիտետ, որի շրջանակներում կուտակված միջոցները փոխանցվում են ապահովագրական ընկերությանը, որը հետո վճարում է ցմահ կենսաթոշակ։ Որոշ դեպքերում թույլատրվում է միաժամանակ դուրսբերում, օրինակ, եթե խնայողությունները փոքր են կամ որոշակի հանգամանքների դեպքում։

Համակարգը նաև թույլ է տալիս միջոցները վաղաժամկետ դուրսբերել բացառական դեպքերում, ինչպիսիք են լուրջ հիվանդությունը, հաշմանդամությունը կամ արտասահման մշտական բնակության տեղափոխությունը։ Մասնակցի մահվան դեպքում բոլոր կուտակված միջոցները փոխանցվում են ժառանգներին։

Մասնակցությունը կուտակային կենսաթոշակային համակարգին կենսաթոշակային տարիքին հասնելուց հետո

Ըստ Վրաստանի օրենսդրության, անհատները պարտավոր չեն դուրս գալ կուտակային կենսաթոշակային համակարգից՝ կենսաթոշակային տարիքին հասնելուց հետո: Եթե նրանք շարունակեն աշխատել, նրանց կենսաթոշակային հաշվին կատարվող վճարումները կշարունակվեն:

Գործնականում սա աշխատում է հետևյալ կերպ. եթե թոշակառուն պաշտոնապես աշխատում է, կենսաթոշակային վճարումները շարունակում են պահվել նրա աշխատավարձից: Աշխատողը կատարում է իր եկամտի 2%-ը, իսկ գործատուն ավելացնում է ևս 2%: Պետությունը, որպես կանոն, այլևս լրացուցիչ վճարումներ չի կատարում կենսաթոշակային տարիքին հասնելուց հետո:

Հնարավոր է ինչպես հետ վերցնել կենսաթոշակային վճարումները, այնպես էլ շարունակել կուտակել միջոցները։ Կա երկու հիմնական տարբերակ՝

• Անձը կարող է շարունակել աշխատել և վճարումներ կատարել առանց կուտակային կենսաթոշակ ստանալու՝ դրա ստացումը հետաձգելով մինչև ավելի ուշ ժամկետ։

• Անձը կարող է միաժամանակ վճարումներ ստանալ կուտակային համակարգից և շարունակել աշխատել. նոր վճարումները հաշվին կմուտքագրվեն և կավելացնեն մնացած խնայողությունների գումարը։

Պետական բազային կենսաթոշակը կախված չէ՝ անձն աշխատում է, թե ոչ։ Կենսաթոշակառուն իրավունք ունի այն ստանալ նույնիսկ լրիվ աշխատանքից հետո։ Այսպիսով, հնարավոր է միաժամանակ ստանալ պետական կենսաթոշակ, կուտակային կենսաթոշակային համակարգից վճարումներ և աշխատավարձ։

Եթե տեղի է ունենում միջոցների լրիվ, միանվագ դուրսբերում, համակարգին մասնակցությունը սովորաբար ավարտվում է, քանի որ հաշիվը փակվում է։ Եթե վճարումները կատարվում են ոչ թե միաժամանակ, այլ ծրագրային (կանոնավոր) վճարումների տեսքով, անձը մնում է համակարգի մասնակից։ Միջոցները շարունակում են պահվել կենսաթոշակային հաշվին, ներդրվել, և նոր վճարումներ կարող են կատարվել հաշվին, եթե անձը շարունակի աշխատել։

Բնակիչները ստացե՞լ են կենսաթոշակ նոր համակարգով

Կենսաթոշակային հիմնադրամի տվյալներով՝ դեկտեմբերի վերջի դրությամբ հիմնադրամի ակտիվները հասել են 8.2 միլիարդ լարիի։ Կենսաթոշակային ծրագրի մասնակիցների թիվը կազմում է 1,706,000։ 2025 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ կուտակային համակարգով կենսաթոշակ է ստացել 26,820 մարդ, վճարումների ընդհանուր գումարը կազմել է 124 միլիոն լարի: Դեկտեմբերի վերջին Վրաստանի կենսաթոշակային հիմնադրամի ակտիվները հասել են 8.2 միլիարդ լարիի, իսկ ստացված եկամուտները գերազանցել են 2.2 միլիարդ լարին: