Փետրվարի 13-ին Ջավախքի ՀԱԵ եկեղեցիներում, այդ թվում՝ Ախալքալաքի Սուրբ Խաչ եկեղեցում, տեղի ունեցան Տրնդեզի տոնին նվիրված տոնակատարություններ: Այս օրը տեղի ունեցավ նաև նորապսակների օրհնության արարողություն:

Հայ Առաքելական Եկեղեցու վիճակագրության համաձայն՝ այս տարի Ախալքալաքում ամուսնացել է մոտ 70 զույգ, սակայն օրհնության արարողությանը եկել են մասնակցելու միայն երեք զույգ։

Տոնի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը հանդիպում է հույն պատմաբան Քսենոփոնի «Անաբասիս»-ում: Նա զարմանքով նկարագրում է, թե ինչպես են հայերը ձմեռային օրը խարույկ վառել, պտտվել դրա շուրջը, երգել և պարել՝ անուշ բույր ստանալու համար կրակի մեջ չրեր նետելով: Կրակի վրայով ցատկելը, որը մաքրագործման և պաշտպանության խորհրդանիշ էր, հատուկ տեղ էր զբաղեցնում:

Տրնդեզի ավանդական ծեսը ներառում էր խարույկ վառելը, որի շուրջ կանայք տանում էին տոնական քաղցրավենիքով լի սկուտեղներ՝ բոված ցորեն (խեծաղ), չամիչ, ընկույզ և սիսեռ։ Սննդի մի մասը բաժանվում էր ներկաներին, իսկ մնացածը՝ պահվում երեկոյան խնջույքի համար։ Երբ խարույկը սկսում էր մարել, մասնակիցները ցատկում էին դրա վրայով և շուրջպար բռնում։

Քրիստոնեության ընդունումից առաջ Տրնդեզը կապված էր նաև Վահագն աստծո հետ։ Համարվում էր, որ տոնի կրակը բերում է առողջություն և պտղաբերություն։

Կանայք օգտագործում էին կրակը անփորձանք ծննդաբերության համար, տղամարդիկ՝ մաքրագործման, իսկ երեխաները՝ չար ոգիներին վանելու։ Համարվում էր, որ այս օրը ծնված երեխաները առողջ և բախտավոր կլինեն։

Կրակի ծխի ուղղությամբ կանխորոշում էին բերքատվությունը, նաև հարսնացուի կամ փեսայի հայտնվելը: Նորապսակները յոթ զույգերի հետ կատարում էին հատուկ մոմերի պար, որոնք պաշտպանում էին նրանց չար ուժերից: Մոխիրն ու կրակը համարվում էին սրբազան. դրանք տուն էին տանում օջախը վառելու և տարբեր ծեսերի համար, որոնք խորհրդանշում էին առատությունը և բերքի պաշտպանությունը։

Իր «Սալբի» վեպում Րաֆֆին նկարագրում է, թե ինչպես Տրնդեզի օրը սկեսուրներն իրենց հարսներին հանում էին իրենց տների տանիքներ, որպեսզի վերջիններս տեսնեին կրակը։

Տրնդեզի օրը, եթե հարսը դեռ ապրում էր իր հոր տանը, սկեսուրը նրան նվերներ էր ուղարկում՝ աղանձ, լոբեղեն, չամիչ: Վայոց ձորում նվերների մեջ էին գաթան, աղանձը և մետաքսե թաշկինակը: Նույնը վերաբերում էր նաև Ջավախքին և Լոռիին:

Հեթանոսական և ժողովրդական-ավանդական ծագումից բացի, կրակ վառելն ունի նաև քրիստոնեական ծագում։ Փետրվարի 13-ի երեկոյան, երեկոյան պատարագից հետո, սկսվում է Տիրոջն ընծայաբերման տոնը։ Այն խորհրդանշում է քառասունօրյա մանուկ Հիսուսին տաճարին ընծայաբերելը։ Տոնի նախօրեին, երեկոյան պատարագից հետո, կատարվում է չորս գլխավոր ուղղությունների, դաշտերի և այգիների օրհնության ծես՝ ազդարարելով ձմռան ավարտը և գարնան գալուստը։ Նոր Կտակարանի համաձայն Հրեաստանում սրբազան ավանդույթ կար. Ծնողներն իրենց առաջնեկ արու զավակին քառասուն օրականում թլպատում էին և տանում էին տաճար` ընծայաբերելով նրան Աստծուն:

Մանուկ Հիսուսի ծնողները ևս ավանդույթի համաձայն նրան տանում են տաճար, որտեղ Սիմոն անունով մի ազնիվ ու արդար ծերունի նրան ընդառաջ է գալիս: Այստեղից էլ ծնվել է տոնի անվանումը` Տեառնընդառաջ:

Երբ ծնողները Հիսուսին բերեցին տաճար, տաճարի դռները դղրդյունով բացվեցին, և գիշերը մարդիկ լապտերներով դուրս եկան իրենց տներից՝ տեսնելու, թե ինչ է կատարվում, այդպիսով լույսով լուսավորելով մանուկ Հիսուսին։ Այստեղից էլ, քրիստոնեական ավանդույթի համաձայն, առաջացել է Տրնդեզի խարույկները վառելու սովորույթը։

«Փառք քեզ Աստված, քանզի աչքովս տեսա իմ փրկությունը և լույս բացվեց մարդկանց վրա, որոնք խավարի մեջ նստած էին»,- ընդառաջ գալով մանուկ Հիսուսին՝ կանչում է Սիմոն ծերունին: Սրբազան ավանդության համաձայն այդ պահին տաճարի արևելյան դռները դղրդյունով բացվում են ու մարդիկ ճրագներով դուրս են վազում տներից՝ տեսնելու, թե ինչ է կատարվում՝ այսպիսով լուսավառում են մանուկ Հիսուսին: Նրանք գիտեին սուրբ գրային օրենքը` տաճարի արևելյան դռները կբացվեն միայն այն ժամանակ, երբ այնտեղ կմտնի ու այնտեղից դուրս կգա Տերը: Այստեղից էլ, քրիստոնեական ավանդույթի համաձայն, ծագել է Տրնդեզին խարույկ վառելու սովորույթը։